Tweede week. Woensdag

11. DE WEG VAN DE ZACHTMOEDIGHEID

-Jezus, het toonbeeld van zachtmoedigheid dat wij moeten navolgen. -Zachtmoedigheid steunt op een grote geestkracht. -Vruchten van zachtmoedigheid. Zachtmoedigheid is noodzakelijk voor de samenleving en voor het apostolaat.

11.1 De tekst van de profeet Jesaja in de eerste lezing van de mis1, en ook de psalm van de tussenzang2, nodigen ons uit de grootheid van God te overwegen en deze te relateren aan onze zwakheid die we kennen door het ervaren van herhaalde zondeval. En de teksten zeggen dat de Heer barmhartig is en welgezind, lankmoedig en rijk aan ontferming3, en aan wie zijn hoop stelt op Hem geeft Hij nieuwe kracht, zij slaan hun vleugels uit als adelaars, zij lopen maar worden niet moe, zij rennen maar raken niet uitgeput.4

De Messias brengt de mensheid een juk en een last, maar dat juk is draaglijk omdat het vrij maakt en de last is licht, omdat Hij het zwaarste deel ervan draagt. Nooit zal de Heer ons verpletteren met zijn voorschriften en geboden. Integendeel, die maken vrijer en vergemakkelijken altijd ons bestaan. Komt allen tot Mij die uitgeput zijt en onder lasten gebukt, en Ik zal u rust en verlichting schenken, zegt Jezus ons in het evangelie van de Mis. Neemt mijn juk op uw schouders en leert van Mij: Ik ben zachtmoedig en nederig van hart; en gij zult rust vinden voor uw zielen, want mijn juk is zacht en mijn last is licht.5 Zichzelf stelt de Heer als voorbeeld van zachtmoedigheid en nederigheid, deugden en gesteldheden van het hart die altijd samen zullen gaan.

Jezus richt zich tot die mensen die Hem volgen, afgetobd als schapen zonder herder6, en wint hun vertrouwen met de zachtmoedigheid van zijn hart, dat altijd open staat en vol begrip is. De liturgie van de advent toont ons Christus zacht en nederig, opdat we met eenvoud naar Hem toegaan en ook opdat we ervoor zorgen Hem, als voorbereiding op zijn komst, na te volgen. Alleen op die wijze zullen we de gebeurtenissen in Bethlehem kunnen begrijpen. Alleen op die manier zullen we het voor elkaar krijgen dat de mensen naast ons met ons meegaan naar het Goddelijk Kind.

Voor een zachtmoedig en nederig hart, zoals het hart van Christus, openen de zielen zich wagenwijd. Daar, in zijn allerbeminnelijkst Hart, vinden de menigten toevlucht en rust. Ook nu nog voelen zij zich hevig door Hem aangetrokken en in Hem vinden zij vrede. De Heer heeft tot ons gesproken, opdat we van Hem zouden leren. De vruchtbaarheid van elk apostolaat zal altijd in nauwe relatie staan met deze deugd van zachtmoe­digheid.

Als we Jezus van nabij beschouwen, zien we zijn geduld met de gebreken van zijn leerlingen. Hij aarzelt niet keer op keer dezelfde lessen te geven en in details te treden om zijn trage en verstrooide intimi de leer van het heil te doen kennen. Hij wordt niet ongeduldig om hun onbeholpenheden en hun gebrek aan navolging. «Christus immers, onze Heer en Meester, was zachtmoedig en nederig van hart; met geduld heeft Hij zijn leerlingen tot zich getrokken en uitgenodigd.»7

Jezus in zijn zachtmoedigheid navolgen is de medicijn voor onze boosheid, ons ongeduld, ons gebrek aan hartelijkheid en begrip. Deze geest van kalmte en ontvankelijkheid zal in ons ontstaan en groeien in de mate waarin we de aanwezigheid van God zoeken en het leven van de Heer vaker overwegen. «Ik zou willen dat je gedrag en je gesprekken zodanig waren, dat allen die je zien of horen spreken, zouden kunnen zeggen: die leest het leven van Jezus Christus.»8 Met name het beschouwend overwegen van Jezus zal ons helpen niet aanmatigend te zijn en ons geduld niet te verliezen bij tegenvallers.

Laten we niet de fout begaan te denken dat dit 'slechte karakter' van ons, dat bij duidelijk aanwijsbare gelegenheden en omstandigheden de kop opsteekt, afhankelijk is van het gedrag van de mensen om ons heen. «De vrede van onze geest is niet afhankelijk van het goede karakter en de welwillendheid van de anderen. Het goede karakter en de goedaardigheid van onze naasten zijn op geen enkele wijze onderworpen aan onze macht en onze willekeur. Dat zou absurd zijn. De rust van ons hart is afhankelijk van onszelf. Het vermijden van de lachwekkende gevolgen van de toorn moet een verworvenheid van onszelf zijn en niet ondergeschikt aan het gedrag van de anderen. Het vermogen ons slechte karakter in te tomen is niet afhankelijk van de volmaaktheid van anderen, maar van onze eigen deugdzaamheid.»9 Zachtmoedigheid moet met name openlijk aangewend worden in die situaties waar het samenleven uiterst moeizaam zou kunnen worden.

11.2 Zachtmoedigheid heeft niets te maken met weekheid of gebrek aan karakter. Zij steunt juist op een grote geestkracht. Het slechts beoefenen van deze deugd betekent het bij voortduring stellen van krachtige daden. Zoals de armen volgens het evangelie de ware rijken zijn, zo zijn de zachtmoedigen de echte sterken. «Zalig de zachtmoedigen, want zij zullen in deze aardse strijd beschut zijn tegen de duivel en tegen de slagen van vervolgingen. Zij zijn als glazen kruiken die gevat zijn in stro of hooi en niet zullen breken onder de slagen. Zachtmoedigheid is als een heel sterk schild waartegen de scherpe pijlen van de toorn verbrijzelen en breken. De zachtmoedigen gaan in zacht katoen gekleed dat hen beschermt zonder iemand te kwetsen.»10

Het voorwerp van deze deugd is de hartstocht van de toorn, in al zijn verschijningsvormen, om deze te matigen en dusdanig in banen te leiden, dat hij alleen zal ontbran­den wanneer het nodig is en in de mate die aangepast is. Leert van Mij: Ik ben zachtmoedig en nederig van hart. Tegenover de majesteit van God die Kerstkind heeft willen worden, krijgt alles in onze wereld weer de juiste verhou­dingen. Wat zou hebben kunnen uitgroeien tot een grote teleurstelling, wordt tot zijn eigen maat teruggebracht. Het beschouwen van de geboorte van Jezus helpt ons om ons gebed te verlevendigen, onze liefde te verbreden en de vre­de niet te verliezen. In verbondenheid met Jezus leren wij eerlijk te zijn bij het, in zijn aanwezigheid, beoordelen van de onderscheiden voorvallen in het gewone leven, bij andere gelegenheden te zwijgen, te glimlachen, de anderen goed te behandelen, op het juiste moment te wachten om corrigerend op te treden. En ook om met alle kracht die nodig is in de bres te springen voor de waarheid, voor de belangen van God en die van onze broeders. Een heilige toorn tegen het onrecht is immers niet in tegenspraak met zacht­moedigheid en de daaraan zo nauw verwante nederigheid. Wat uit lafheid komt, is geen zachtmoedigheid.

Toorn is terecht en heilig als hij opkomt voor de rechten van de anderen; en in het bijzonder voor de soevereiniteit en heiligheid van God. Wij zien Jezus in heilige toorn ontstoken tegenover de farizeeën en kooplieden in de tempel.11 De Heer trof de tempel aan veranderd in een rovershol, in een plaats ontdaan van eerbied, gewijd aan andere zaken die niets te maken hadden met het in aanbidding opzien naar God. De Heer maakte zich ongenadig boos en toonde dat in woord en daad. De evangelisten hebben ons weinig taferelen nagelaten met zoveel kracht als deze scène. Deze heilige toorn tegenover hen die de heilige plaats onteren, gaat gepaard met zijn groot mededogen met de behoeftigen. Tegelijkertijd kwamen er blinden en lammen tot Hem en Hij genas hen.12

11.3 Zachtmoedigheid verzet zich tegen steriele blijken van opvliegendheid, die in de grond blijken van zwakte zijn (ongeduld, irritatie, boze bui, haat enzovoort), tegen nutteloze energieverspilling in boosheid die noch in oorsprong -vaak bestond die uit kleinigheidjes die met een glimlach hadden kunnen worden afgedaan-, noch in de gevolgen -er wordt immers niets voor de toekomst voorkomen- een bestaansgrond hebben.

Het gebrek aan deze deugd is de oorzaak van knallende ruzies tussen echtelieden die knagen aan de echte liefde. Ze vinden hun oorzaak ook in lichtgeraaktheid met alle ellendige gevolgen van dien voor de opvoeding van de kinderen. Gebrek aan vrede in het gebed is een ander gevolg van een tekort aan zachtmoedigheid, omdat er in plaats van met God te praten, beledigingen herkauwd worden. In een gesprek verzwakt een woede-uitbarsting de sterkste argumenten. Zelfbeheersing -die deel uitmaakt van echte zachtmoedigheid- is het wapen van de sterken; zij weerhoudt ons ervan onnodig snel lik op stuk te geven, woorden te zeggen die pijn doen en die we later liever nooit gezegd zouden hebben. Zachtmoedigheid weet een gunstig moment af te wachten en nuanceert de oordelen, waardoor ze in volle kracht zullen gelden.

Een geregeld gebrek aan zachtmoedigheid is vrucht van de hoogmoed, en brengt zijn omgeving niets anders dan eenzaamheid en vruchteloosheid. «Je boze bui, je uitbarstingen, je weinig vriendelijke manieren, je optreden zonder minzaamheid, je starheid (volstrekt onchristelijk) zijn er de oorzaak van dat je alleen bent. Je maakt de eenzaamheid door van de egoïst, van de verbitterde, van de eeuwig ontevredene, van de rancuneuze. Je opwellingen van kwaadheid zijn er ook de oorzaak van dat je omgeving, bij gebrek aan liefde, onverschillig, rancuneus en wantrouwig is. Het is nodig, dat je in je leven je goede humeur, je begrip en je vriendelijkheid doorkneedt met de zachtmoe­digheid van de Heer. Wees gelukkig en maak de mensen om je heen gelukkig en allen die je op je levensweg ontmoet.»13

De zachtmoedigen zullen de aarde bezitten. Allereerst zullen zij zichzelf bezitten, want zij zullen geen slaven zijn van hun slechte humeur en hun ongeduld. Zij zullen God bezitten, want hun ziel verkeert altijd in de gesteldheid om te bidden, in een sfeer waarin God voortdurend aanwezig is. Zij zullen hun omgeving bezitten, want een zachtmoedig hart verwerft vriendschap en genegenheid, die beide onontbeerlijk zijn in de dagelijkse samenleving en in het apostolaat. Bij onze tocht door deze wereld moeten we de goede geur van Christus14 achterlaten: onze glimlach uit gewoonte, een kalme en hemelse rust, een goed humeur en blijdschap, liefde en begrip.

Laten we onze offerbereidheid onderzoeken om ons leven voor anderen aangenaam te maken. Zijn wij in staat ons eigen oordeel te laten varen, zonder voor te wenden altijd gelijk te hebben? Weten we ons temperament in te tomen en stilzwijgend aan de oneffenheden van elke samenleving voorbij te gaan? Deze adventstijd biedt een goede gelegenheid deze houding van het hart te versterken. We zullen daarin slagen als we een frequente omgang hebben met Jezus, met Maria en met Jozef; als we er elke dag voor strijden meer begrip te hebben voor de mensen in onze omgeving; als we er zonder ophouden voor zorgen onze scherpe tong te beheersen; als we onze toevlucht weten te nemen tot het tabernakel om met de Heer de kwesties door te nemen die ons het meest bezighouden.

-1. Vgl. Jes 40,25,31. -2. Vgl. Ps 103(102),1-2.8.10. -3. Ps 103(102),8. -4. Jes 40,31. -5. Mt 11,28-30. -6. Mt 9,36. -7. Vaticanum ii, Verklaring Dignitatis humanae, 11. -8. H. Jozefmaria Escrivá, De Weg, 2. -9. Johannes Cassianus, Institutiones, 8. -10. F. de Osuna, Tercer abecedario espiritual, III,4. -11. Vgl. Joh 2,13-17. -12. Mt 21,14. -13. S. Canals, Ascética meditada, bl. 72-73. -14. Vgl. 2 Kor 2,15.