Drieëntwintigste zondag door het jaar (C)

12. gewetensonderzoek

-Christus volgen en zelfkennis. Het gewetensonderzoek. -De geest van onderzoek. Nederigheid. Luiheid overwinnen door deze oefening van vroomheid te beoefenen. -Methode en voorbereidingen. Berouw. Voornemens.

12.1 In het evangelie van vandaag spreekt de Heer tot ons over wat we moeten doen, als we Hem willen volgen, en omdat Hij ieder van ons geroepen heeft, moeten we aandachtig zijn. Hij geeft ons een waarschuwing: Als iemand van u een toren wil bouwen, zal hij dan niet eerst ervoor gaan zitten om een begroting te maken of hij wel genoeg bezit om hem te voltooien? Anders zou het hem kunnen overkomen -als hij de fundering heeft gelegd en niet in staat is het werk te voltooien- dat allen die het zien hem gaan bespotten [...] Of welke koning zal -als hij tegen een andere koning ten strijde wil trekken- niet eerst overleggen of hij sterk genoeg is om met tienduizend man het hoofd te bieden aan iemand die met twintigduizend man tegen hem optrekt?1 Als iemand een grote onderneming op zich neemt, moet hij de hele situatie goed inschatten. Hij moet verschillende mogelijkheden bezien en het juiste middel zoeken om het werk tot een succesvol einde te brengen. De hoogste onderneming waartoe wij als volgelingen van Christus zijn geroepen, is Hem te midden van onze dagelijkse activiteiten trouw te volgen. Om dit te doen en om het goed te doen, moeten we weten welke middelen tot onze beschikking staan en ook hoe we ze moeten gebruiken. We moeten ons bewust zijn van wat er nog ontbreekt, om het dan de Heer met vertrouwen te vragen. We moeten ons ook inspannen om hindernissen uit de weg te ruimen. Dit is het doel van het gewetensonderzoek. Als we dat goed doen, diepgaand, zal het ons helpen de waarheid met betrekking tot ons leven te kennen. «Zelfkennis is de eerste stap die de ziel moet zetten om tot kennis van God te komen».2

Goede zakenlieden zijn gewoon dagelijks de stand van zaken op te maken. Ze controleren winst en verlies en willen graag weten waar verbeteringen mogelijk zijn. Ze proberen snel op te sporen wat schadelijk is en in te grijpen voordat hun onderneming misschien grotere schade oploopt. Onze grote zaak, een dagelijkse zaak, is antwoorden op de oproep van de Heer. Niets is belangrijker voor ons of meer voor onze bestwil dan dichter bij Christus te komen.

In het gewetensonderzoek onderzoeken we ons gedrag, ons dagelijks antwoord op zijn oproep, terwijl we ons de vraag stellen wat God van ons wil. We worden ertoe gebracht vergeving te vragen en regelmatig opnieuw te beginnen. «Het gewetensonderzoek is de voorbereidende stap en het dagelijks vertrekpunt dat ons in staat stelt meer te ontvlammen in liefde voor God, wat tot uitdrukking komt in daden van zelfgave.»3 Door de inspanning te verrichten van een diepgaand gewetensonderzoek «zullen de kiemen van de lauwheid moeite hebben wortel te schieten in onze ziel, en zal het gemakkelijker worden afstand te houden van gelegenheden tot zonde.

»Als we echt zuiverheid van hart willen bereiken, een zuiverheid die ons ertoe zal brengen in alles God te zien, moeten we dit dagelijks onderzoek van onze ziel zeer serieus nemen. Wie zich beperkt tot routine en een oppervlakkige blik, zal uiteindelijk achteruit glijden langs een hellend vlak van onverschilligheid en geestelijke luiheid, dat hem voert naar de lauwheid, die kortzichtigheid van de ziel die geen onderscheid maakt tussen goed en kwaad, tussen wat van God komt en wat van onze eigen hartstochten of van de duivel komt.»4

Liefde zet ons aan het gewetensonderzoek te doen en geeft onze ziel een bijzondere scherpte om die aspecten van ons gedrag op te sporen die God niet behagen. Laten we het voornemen maken -een voornemen waaraan we ons elke dag van ons leven zullen proberen te houden- om «het gewetensonderzoek gewetensvol te doen».5 We zullen misschien heel snel merken wat een grote hulp het voor ons zal zijn om de weg te gaan die naar Christus voert.

12.2 Als we gedurende de dag een geest van onderzoek proberen te bewaren, zal dit een grote hulp blijken voor het opmaken van de balans aan het eind van de dag, zoals «de goede bankier die dagelijks, tegen de avond, zijn schulden en vorderingen vaststelt. Maar dit kan enkel gedetailleerd gebeuren als hij zijn transacties voortdurend vastlegt. Een blik op zijn grootboek toont de situatie van de gehele dag.»6

Om de toren te bouwen die God van ons vraagt en om de strijd tegen de vijanden van de ziel het hoofd te bieden, moeten we voor ogen houden de middelen waarop we kunnen rekenen om het voorbeeld van Jezus na te volgen. We moeten denken aan de muren waarin we nog niet genoeg verdedigingswerken geplaatst hebben, of de flanken die nog onbeschermd zijn en uitgeleverd aan de genade van de vijand -alle tekortkomingen dus die ons bekend zijn en die we moeten verbeteren. We moeten ook alert zijn voor influisteringen voor goede ondernemingen en grotere dienstbaarheid aan anderen. Het kan zijn dat we een periode van geestelijke middelmatigheid hebben doorgemaakt, doordat we niet royaal geantwoord hebben in zaken die kleine persoonlijke offers vereisen. Misschien hechten we te groot belang aan stoffelijke zaken of laten we ons beheersen door een geest van gemakzucht of volbrengen we dingen die met God te maken hebben halfslachtig.

Zelfkennis is niet makkelijk en we moeten op onze hoede zijn voor «de stomme duivel».7 Hij zal proberen de deur naar de waarheid te sluiten, zodat we de onvolkomenheden en zwakheden die in onze ziel wortelen, niet zien. Hij zal proberen te bereiken, dat wij in onszelf zoeken naar excuses voor het tekortschieten in liefde tot God, voor onze zonden en onvolkomenheden, en ons aanmoedigen deze te beschouwen als dingetjes van weinig belang of de oorzaak te zoeken in omstandigheden van buiten. Om een diepere en eerlijkere zelfkennis te krijgen is het zinvol ons regelmatig af te vragen: Waardoor wordt mijn hart meestal aangetrokken? Misschien door mijzelf... mijn verdriet, mijn succes, mijn mogelijk falen, mijn werk -wat eigenlijk een offer aan God zou moeten zijn? Hoe dikwijls wend ik mij tot God gedurende de dag, hetzij om zijn vergeving te vragen dan wel om Hem dank te zeggen of zijn hulp te vragen? Met welke motieven doe ik mijn dagelijkse bezigheden? Waar zit ik meestal met mijn gedachten? Heb ik deze dag voor mijzelf of voor God geleefd? Heb ik Hem gezocht, of heb ik mijzelf gezocht?

Om onszelf echt te leren kennen en om onze krachten op juiste waarde te schatten, moeten we vragen om nede­righeid, want zonder deze deugd blijven we in het duister. Nederigheid brengt ons ertoe ons gewetensonderzoek te beginnen met het diepe besef dat we zondaars zijn.

Een andere vijand van het gewetensonderzoek is de luiheid, die, als ze betrekking heeft op onze omgang met God, lauwheid heet. Een van de eerste uitingen ervan is nu net de schrale inspanning die we over hebben voor het gewetensonderzoek. Wat er dan gebeurt in de ziel, lijkt op wat er gebeurt als een boer zijn land geploegd heeft maar het dan niet bezaait en er verder niet meer naar omziet. Spoedig zullen er in de ziel distels van gebreken en doornen van ongeordende hartstochten verschijnen die het zaad van de genade zullen verstikken. Ik kwam langs de akker van een luiaard en langs de wijngaard van iemand zonder verstand. En jawel! Er groeiden alleen maar distels en onkruid bedekte de grond; zijn stenen muur was ingestort.8

Door een ijverig, diepgaand en nederig gewetensonderzoek ontdekken we de wortels van onze fouten op het gebied van naastenliefde, werk, vreugde en vroomheid. Het kan zijn dat we erg vaak vallen. Als we dit erkennen, zijn we in staat te strijden en met de hulp van de genade te overwinnen.

12.3 Het gewetensonderzoek is niet eenvoudigweg een moment van terugblikken op het eigen gedrag. Het is een tweegesprek tussen de ziel en God. Daarom moeten we ons eerst in de tegenwoordigheid van de Heer stellen, net zoals wanneer we een nieuw moment van gebed beginnen. Soms zal het voldoende zijn een schietgebed of een kort gebed te zeggen. Misschien helpen ons de woorden van die blinde man uit Jericho, Bartimeüs, die Jezus om licht vroeg voor zijn ogen die niet konden zien: Domine, ut videam!, Heer, maak dat ik zien kan!9 Geef licht aan mijn ziel, zodat ik mag beseffen wat het is dat mij nog steeds van U scheidt en zien wat ik met wortel en al moet uitrukken en wegwerpen. Help me te zien waarin ik mij moet beteren, of het nu in mijn werk is, mijn karakter, of mijn aanwezig zijn bij God, mijn vreugde, mijn optimisme, mijn apostolaat, of mijn zorg om het leven van degenen met wie ik leef aangenamer te maken.

Als we het gewetensonderzoek eenmaal begonnen zijn, kan het helpen te overwegen hoe onze dag er in de ogen van de Heer uitgezien zal hebben. Met de hulp van onze engelbewaarder kunnen we proberen de dag in God gereflecteerd te zien, zoals in een spiegel, want «we zullen onszelf nooit kennen als we niet proberen God te kennen».10 Daarna moeten we ons gedrag tegenover God, onze naaste en onszelf meer gedetailleerd bezien. Dit kan men doen door de dag kort de revue te laten passeren, hetzij van uur tot uur, hetzij langs de verschillende bezigheden die onze dag vormen. We moeten bijzondere aandacht schenken aan het uitvoeren van het plan dat we voor ons geestelijk leven gemaakt hadden, aan de voornemens ons te beteren die we de vorige dag gemaakt hadden en aan de raad die we in geestelijke leiding gekregen hebben. Deze oefening van vroomheid is duidelijk persoonlijk. Toch kunnen we door geestelijke leiding erg geholpen worden bij het verhogen van de effectiviteit van het gewetensonderzoek.

Berouw is het belangrijkste deel van het gewetensonderzoek, dat meestal kort zal zijn, maar een paar minuten. Als we oprecht berouw hebben, komen daar gewoonlijk enkele goede voornemens uit voort. Dat hoeven er niet veel te zijn, soms is het maar één voldoende. We zouden bijvoorbeeld kunnen concluderen dat we een manier moeten vinden om ons vaker tot onze engelbewaarder te wenden of ons werk op tijd te beginnen. We kunnen opmerken dat het goed is te glimlachen, ook als we moe zijn of ons niet zo goed voelen, of dat we wat vriendelijker en zorgzamer moeten zijn. Misschien moeten we ons meer inspannen om ons stille gebed aandachtig te doen. Wellicht zien we de noodzaak om vaker onze toevlucht te nemen tot de maagd Maria of de heilige Jozef, of tot Jezus, aanwezig in het Allerheiligste. Misschien willen we een speciale taak goed afmaken zonder toe te geven aan de neiging om het hier en daar wat af te raffelen. We zouden kunnen zien hoe we een van onze kleine verstervingen beter kunnen uitvoeren, of hoe we er een aan kunnen toevoegen, bij het eten of wat betreft onze ordelijkheid. We kunnen besluiten om niet nog een dag voorbij te laten gaan zonder bepaalde vrienden uitgenodigd te hebben om een bezinning bij te wonen... We moeten diep in ons hart verdriet voelen, ook al is de fout klein, en dan moeten we God vragen ons te helpen ons aan deze voornemens te houden. Anders zullen we zelfs in de kleinste voornemens niet slagen.

We zien ook de goede daden van onze dag en daarvoor zullen wij de Heer dankbaar zijn. Als we dit voor ogen houden, kunnen we vol vrede en blijdschap in slaap vallen, ons erop verheugend de volgende dag weer deze weg van liefde tot God en de naaste te gaan.

-1. Lc 14,28-32. -2. H. Johannes van het Kruis, Geestelijk Hooglied, 4,1. -3. A. del Portillo, Pastorale brief, 8 december 1976, 8. -4. Ibidem. -5. Ibidem. -6. H. Johannes Climacus, Paradijsladder, 4. -7. Vgl. H. Jozefmaria Escrivá, De Weg, 236. -8. Spr 24,30-31. -9. Vgl. Mc 10,51. -10. H. Theresia van Ávila, De geestelijke Burcht, 1,2,9.