24 januari. Gedachtenis

11. H. FRANCISCUS VAN SALES,
BISSCHOP EN KERKLERAAR

Hij werd in 1567 op het kasteel van Sales (bij Annecy) geboren. Eenmaal priester gewijd werkte hij krachtig aan de katholieke restauratie van zijn vaderland. Benoemd tot bisschop van Genève was hij vol heilige ijver om priesters en gelovigen in vroomheid en leer te ondersteunen. Aan hen wijdde hij talrijke geschriften. Hij overleed in Lyon op 28 december 1622. Zijn feest wordt gevierd op 24 januari, omdat op die dag, een jaar na zijn dood, zijn stoffelijke resten werden overgebracht naar zijn definitieve graf in Annecy. Hij werd in 1661 zalig en vier jaar later heilig verklaard. Pius ix verklaarde hem tot kerkleraar en Pius xi riep hem uit tot patroon van de katholieke journalisten en schrijvers.

-Minzaamheid. -Deugden ten behoeve van de menselijke omgang, wezenlijk voor het apostolaat. -Respect jegens de mensen en zorg voor de materiële zaken.

11.1 Sint Franciscus van Sales werkte, eerst als priester, krachtig voor het trouw blijven van alle christenen van zijn vaderland aan de Romeinse Stoel; later, als bisschop, was hij een toonbeeld van de Goede Herder voor de priesters en overige gelovigen, door hen onophoudelijk te onderrichten in woord en geschrift.

De liturgie van de heilige mis spoort ons aan de Heer te bidden de liefde en zachtmoedigheid van de heilige Franciscus van Sales na te volgen op aarde, om eens zijn heerlijkheid te ontvangen in de hemel.1 Om deze reden zullen we nadenken over de deugden van 'minzaamheid' en 'zachtmoedigheid', waarin de heilige bisschop van Genève, in voortdurende trouw aan de waarheid zozeer uitblonk, heel bijzonder in de omgang met allen, ook met hen die anders dachten en handelden dan hij zelf.

Van deze deugden, die de harmonie met allen mogelijk maken of vergemakkelijken en die wij allen zozeer nodig hebben, zei de heilige dat «men daarvan een grote voorraad bij de hand moet hebben, omdat men ze bijna voortdurend nodig heeft.»2 Voor het apostolaat, het gezinsleven, de vriendschap... zijn zij onontbeerlijk.

Iedere dag ontmoeten wij totaal verschillende mensen op het werk, op straat, zelfs onder de naaste familieleden..., met geheel verschillende karakters en aard, en het is de Heer zeer welgevallig, dat wij ons oefenen in een harmonieus samenleven met allen. Sint Thomas van Aquino merkt op, dat er een bijzondere deugd nodig is -die in zich weer vele andere, kleiner lijkende deugden insluit- die «ervoor zorgt de betrekkingen van de mensen met hun gelijken te ordenen, zowel in daden als in woorden.»3 Deze deugden zetten ons ertoe aan ons in elke situatie in te spannen om voor degenen die ons omringen het leven aangenamer te maken. Zij zorgen ervoor, dat de betrekkingen tussen de mensen vriendelijker worden, zij zijn een ware wederzijdse hulp op onze weg naar de hemel, en daar willen wij toch naar toe! Wellicht veroorzaken zij geen grote bewondering, maar wanneer ze ontbreken, worden zij node gemist en worden de betrekkingen tussen de mensen gespannen en moeilijk. Het zijn deugden die vanuit hun eigen natuur tegenovergesteld zijn aan egoïsme, norsheid, slecht humeur, gebrek aan beschaving, wanorde, geschreeuw en ongeduld, aan een leven dat geen rekening houdt met degenen die dicht bij ons staan. Een prettig gesprek, de omgang met anderen die steeds vervuld is van respect, dit alles moet beoefend worden op het werk, in het verkeer..., en in het bijzonder met degenen met wie wij gewoonlijk samenleven, «en hierin falen grandioos zij die op straat engelen lijken, maar in eigen huis duivels»4, zoals de heilige opmerkt. Laten wij vandaag onderzoeken hoe onze omgang is, ons spreken..., met name met hen die de Heer aan onze zijde heeft geplaatst, met wie wij schouder aan schouder samenleven of werken. Minzaamheid opent de deuren van de vriendschap en derhalve van het apostolaat.

11.2 Deel uitmakend van de deugd van minzaamheid, waarvan de heilige Franciscus van Sales ons zoveel voor­beelden en adviezen heeft gegeven, zijn er vele deugden die misschien niet erg in het oog springen, maar die het netwerk vormen van de liefde en apostolische omgang: de 'mildheid', waardoor men de anderen en hun handelen met fijngevoeligheid benadert en beoordeelt; de 'lankmoe­digheid' tegenover andermans gebreken en fouten; de 'beschaving' en 'wellevendheid' in woord en omgangsvormen; de 'sympathie' die men bij bepaalde gelegenheden met bijzondere zorg moet koesteren; de 'hartelijkheid'; de 'dankbaarheid'; het 'respect'; de gepaste lofprijzing van de goede dingen die anderen doen... De christen zal de veelsoortige details van deze menselijke deugden weten om te zetten in even zoveel daden van de deugd van liefde, wanneer hij deze ook uit liefde tot God doet. De liefde maakt deze zelfde deugden tot krachtiger gewoonten, rijker in mogelijkheden, en geeft hun een meer verheven horizon. Bovendien zal de christen, met de hulp van de genade, in zijn broeders kinderen van God kunnen zien, die altijd de beste blijken van achting verdienen.

Om voor allen open te staan, om samen te leven met zozeer verschillende mensen (in leeftijd, godsdienst, culturele vorming, temperament), dienen wij -zo leert ons sint Franciscus- vooreerst nederig te zijn, want «nederigheid is niet alleen liefdevol, maar ook zachtmoedig. Liefde is de nederigheid die naar buiten toe verschijnt en nederigheid is de verborgen liefde»5; beide deugden zijn nauw met elkaar verenigd. Als wij ervoor strijden nederig te zijn, dan zullen we «het beeld van God kunnen vereren dat in ieder mens aanwezig is»6, door hem met diep respect te bezien.

'Respecteren' betekent waarderen, de anderen bezien en ontdekken wat zij waard zijn. Het woord 'respect' komt van het Latijnse 'respectus': beschouwen, bekijken.7 In harmonie weten te leven vereist het respecteren van de mensen en ook van de dingen, want die behoren God toe en staan de mens ten dienste. Terecht heeft men gezegd, dat de dingen alleen hun geheim tonen aan degene die ze respecteert en bemint. Het respecteren van de natuur vindt zijn diepste betekenis in het feit, dat zij deel uitmaakt van de schepping en men, door die natuur, God verheerlijkt. Respect is een voorwaarde om bij te dragen aan de verbetering van de anderen. Wanneer men een ander overweldigt, worden raadgeving, terechtwijzing of waarschuwing krachteloos.

Het is verrassend en verheugend in het evangelie vast te kunnen stellen hoe de evangelisten regelmatig verwij­zen naar de blik van de Heer, alsof deze iets bijzonders had. Ze vertellen ons dat Jezus liefdevol keek naar die jongeman die naar Hem toekwam met het verlangen zijn leven te beteren; Hij keek vertederd naar de arme weduwe, die zich zo edelmoedig betoonde voor Gods zaken door het beetje dat zij voor haar levensonderhoud bezat in het offerblok van de tempel te deponeren, en Hij keek met genegenheid naar Zacheüs, die in de boom geklommen was... Jezus zag naar allen om met groot respect: naar zieke en gezonde mensen, naar kinderen en volwassenen, naar bedelaars, naar zondaars... Dit voorbeeld moeten wij altijd navolgen in onze dagelijkse samenleving. De mensen, àlle mensen, met sympathie, met waardering en hartelijkheid bezien. Als wij de mensen zouden bekijken zoals de Heer naar hen omziet, zouden wij het niet wagen hen negatief te beoordelen. «In hen die ons van nature niet sympathiek voorkomen, zouden wij mensen zien die door het bloed van Christus zijn vrijgekocht, die deel uitmaken van zijn Mystieke Lichaam en die misschien wel dichter dan wij bij zijn goddelijk hart staan. Niet zelden gebeurt het, dat wij jarenlang naast schitterende mensen lopen zonder dat wij hun schoonheid zien.»8 Laten we om ons heen kijken en trachten te zien wie wij iedere dag ontmoeten in ons eigen huis, op kantoor, in het stadsverkeer, die met ons hun beurt afwachten bij de tandarts of in de apotheek. Laten we, samen met Jezus onderzoeken of wij hen met vriendelijke en barmhartige ogen bezien, zoals Hij naar hen kijkt.

11.3 Sint Franciscus leerde, dat «men verontwaardiging moet voelen tegenover het kwaad en vastberaden moet zijn niet met dat kwade te schipperen; daarentegen moet men in zachtmoedigheid met de naaste samenleven.»9 De heilige zou dikwijls deze geest van begrip jegens de dwalenden en van standvastigheid tegenover de dwaling zelf in praktijk brengen, want een groot deel van zijn leven was gewijd aan de zorg om vele calvinisten terug te voeren tot het katholicisme. En dat in tijden waarin de wonden van de scheiding buitengewoon diep waren. Toen hij op aanwijzing van de paus een bekende, reeds meer dan tachtig jaar oude calvinistische denker ging bezoeken, begon de heilige het gesprek vriendelijk en hartelijk door te vragen: «Kan men in de katholieke Kerk gered worden?» Na enige tijd nadenken antwoordde de calvinist bevestigend. Dat opende een deur die definitief gesloten leek.10

Het begrip, een fundamentele deugd voor de menselijke omgang en het apostolaat, brengt ons ertoe vriendelijk en open voor de anderen te leven; hen te bezien met een blik van sympathie die ons ertoe brengt met optimisme de vermenging van deugden en gebreken te aanvaarden die in het leven van iedere man en elke vrouw bestaat. Het is een blik die doordringt tot in de diepten van het hart en het stukje goedheid, dat daar altijd bestaat, weet te vin­den. Uit het begrip ontstaat een gemeenschap van gevoe­lens en van leven. Daarentegen ontspringen uit negatieve beoordelingen, die vaak overhaast en niet terecht zijn, altijd tweedracht en scheiding.

De Heer, die de diepste wortels van het menselijk handelen kent, is begripsvol en vergevingsgezind. Wanneer men de anderen begrijpt, kan men hen helpen. De Samari­taanse vrouw, de goede moordenaar, de overspelige vrouw, Petrus die de Heer verloochent, de apostel Thomas die niet gelooft... en zoveel anderen voelden zich in die drie jaren van openbaar leven en door de eeuwen heen door de Heer begrepen; zij lieten Gods genade in hun ziel door­dringen. Iemand die zich begrepen weet, opent zijn hart en laat zich helpen.

Bijna aan het einde van zijn leven schreef de heilige Franciscus de paus over de zending die hij kreeg opge­dragen: «Toen wij in deze streek aankwamen, kon men er nauwelijks een honderdtal katholieken vinden. Nu is er nauwelijks nog een honderdtal ketters.»11 Wij bidden hem op zijn feestdag, dat hij ons moge leren dit netwerk van de deugden van de menselijke omgang te beleven, dat wij ze dagelijks in de meest gewone omstandigheden beoefe­nen, en dat zij een krachtige steun mogen zijn voor het apostolaat dat we met Gods genade dienen uit te voeren. God, Gij hebt gewild dat de heilige Franciscus van Sales voor het geestelijk heil van de mensen alles voor allen is geworden. Geef dat wij, naar zijn voorbeeld, in het dienen van elkaar altijd de zachtmoedigheid tonen die het kenmerk is van uw liefde.12

-1. Altaarmissaal, Gebed na de communie van de Mis van de dag. -2. Vgl. H. Franciscus van Sales, Inleiding tot het devote leven, III, 1. -3. H. Thomas van Aquino, Summa Theologiae, II-II, q114, a1. -4. H. Franciscus van Sales, o.c., III, 8. -5. Idem, Geestelijke gesprekken, II, 2. -6. H. Jozefmaria Escrivá, Vrienden van God, 230. -7. Vgl. J. Corominas, Diccionario crítico etimológico, Gredos, Madrid 187, woord: respeto. -8. R. Garrigou-Lagrange o.p., Het zieleleven van den christen, II. -9. H. Franciscus van Sales, Epistolarium, frag. 110. -10. Vgl. Idem, Meditaciones sobre la Iglesia, BAC, Madrid 1985, Introducción, bl. 8. -11. Vgl. ibidem, citaat in Introducción, bl. 10. -12. Altaarmissaal, Collectegebed van de Mis van de dag.