1 juni. Gedachtenis

52. HEILIGE JUSTINUS, MARTELAAR

Justinus werd geboren in de streek van Samaria in het begin van de tweede eeuw. Zoals andere denkers uit die tijd opende hij een filosofieschool in Rome. Na zijn bekering vervulde hij van daaruit een vruchtbaar apostolaat. Hij verdedigde het christelijk geloof met zijn kennis in voor het christendom zo moeilijke tijden. Bewaard gebleven zijn de 'Apologieën', gericht tot de keizers Antonius en Marcus Aurelius. Hij stierf als martelaar te Rome tijdens de vervolging door deze laatste keizer. Vanwege de ijver die hij aan de dag heeft gelegd in de verdediging van het geloof door zijn kennis en vanwege de voorbeeldwaarde die hij voor allen heeft, verbreidde Leo xiii zijn liturgisch feest tot de universele Kerk.

-Verdediging van het geloof in tijden van onbegrip. -Méér apostolaat naar mate de tegenslagen groter zijn. -Altijd de liefde beoefenen; ook met degenen die ons niet waarderen.

52.1 In het begin sloeg het geloof vooral aan bij mensen met eenvoudige beroepen: lakenscheerders, wolspinners, soldaten van het leger, smeden... De talrijke inscripties die men in de catacomben heeft gevonden tonen de veelzij­digheid van beroepen en werkzaamheden: kroegbazen, kappers, kleermakers, marmerbewerkers, wevers... Een van die inscripties beeldt een wagenmenner uit, staande op zijn vierspan, met in zijn rechterhand een kroon en in de linker de zegepalm van het martelaarschap.

Weldra bereikte het christendom alle maatschappelijke klassen. In de tweede eeuw waren er christelijke senatoren, zoals Apollonius; hoge magistraten, zoals consul Liberalis; advocaten van de Romeinse rechtbank, zoals Tertullianus; filosofen als de heilige Justinus, wiens feest wij vandaag vieren en die zich tot het christelijk geloof bekeerd heeft, toen hij reeds op jaren was.

De christenen scheiden zich niet af van hun medeburgers, zij kleden zich als de mensen van hun tijd en streek, oefenen hun burgerrechten uit en vervullen hun plichten. Net zoals de anderen bezoeken ze de openbare scholen, zonder zich voor hun geloof te schamen, hoewel de heiden­se omgeving lange tijd zeer vijandig tegenover de Blijde Boodschap stond. De verdediging van het geloof -het recht om het te beleven en tegelijkertijd Romeins burger te zijn zoals de anderen- zal met bewonderenswaardige standvastigheid ten uitvoer worden gebracht: van het dagelijkse gesprek op de markt of op het 'forum' tot en met degenen die het verdedigen met de wapens van het verstand, zoals de heilige Justinus en anderen deden in hun 'apologieën' of verweerschriften van het christendom.

Allen wisten, ieder op zijn eigen plaats, een helder ge­tuigenis af te leggen van Jezus Christus, hetgeen het beste verweerschrift van het geloof was. Een van deze levende voorbeelden van geloof is tot ons gekomen door middel van een graffito dat nog altijd bewaard is gebleven. Op de Pala­tinus, de heuvel waarop het paleis van de keizer en de villa's van de Romeinse adel stonden, was een school waar­in de pages voor het keizerlijk hof gevormd werden. Onder de leerlingen moet zich een christen bevonden hebben, Alexamenos geheten, want iemand heeft een man met een ezelskop afgebeeld, vastgenageld aan een ruw kruis, met daarnaast een mensenfiguur. Naast de schildering kan men de volgende inscriptie lezen: 'Alexamenos aanbidt zijn god'. De jonge christen schreef, dapper en trots op zijn geloof, op dezelfde plaats als antwoord: 'Alexamenos is getrouw'.1

Deze grafiet is eveneens een weerklank van de lasterpraat die veelvuldig de ronde deed ten aanzien van de christenen. Onder de mensen van het volk gonsde het van geruchten, roddelpraatjes, beuzelarijen, ongelooflijke ver­halen... In meer beschaafde kringen hoorde men herhaal­delijk verachtelijke zinnen als die welke Tertullianus ons heeft overgeleverd: «Die Caius Sextus is een goed man, jammer dat hij christen is!» Iemand anders zegt: «Ik sta er werkelijk versteld van, dat Lucius Titius, zo'n verstandig man, plotseling christen is geworden.» En Tertullianus te­kent daarbij aan: «Het komt niet in hen op zich af te vragen of Caius een goed man en Lucius verstandig is juist omdat zij christen zijn; of dat zij juist christen zijn geworden omdat de een een goed man is en de andere verstandig.»2

De heilige Justinus weet de grootheid van het christelijk geloof te beredeneren in vergelijking met alle denkvormen en ideologieën die in de mode waren: «Omdat Socrates -zo merkt hij op- door niemand werd geloofd, totdat hij zijn leven voor zijn leer gaf; maar in Christus hebben niet alleen filosofen en ontwikkelde mensen geloofd, maar ook handwerkslieden en totaal onwetende mensen, die de mening van de wereld, de vrees en zelfs de dood hebben weten te verachten.»3 Justinus zelf zal later sterven als getuige van zijn geloof. Deze zelfde kracht vraagt de Heer ook van ons in iedere situatie waarin we ons bevinden. Ook als we somtijds het hoofd moeten bieden aan een omgeving die geheel vijandig staat tegenover de leer van Jezus.

52.2 In tijden van vervolging en grotere tegenspoed bleven de christenen anderen tot het geloof trekken. Juist die moeilijkheden waren een gelegenheid tot een intensiever apostolaat, gegarandeerd door voorbeeldigheid en kracht. Woorden verkregen dan een bijzondere kracht: die van het kruis. Het martelaarschap was een getuigenis, vervuld van bovennatuurlijke kracht en grote apostolische doeltreffendheid. Soms namen zelfs de beulen het christelijk geloof aan.4

Als wij werkelijk trouw zijn, zullen we mogelijkerwijs moeilijkheden van verschillende aard tegenkomen: van laster en openlijke vervolging tot en met het constateren, dat ons een deur gesloten wordt die open zou moeten blijven staan, dat we verbannen worden naar een minder vooraanstaande functie, spot en oppervlakkige praatjes... De leerling staat niet boven de Meester.5 Het leven van de christen en zijn bestaanszin zal -of we willen of niet- botsen met een wereld die zijn hart ingesteld heeft op materieel welzijn.

Deze moeilijke ogenblikken zijn buitengewoon geëigend om een doeltreffend apostolaat te vervullen: door de ware aard van de Kerk te onderrichten, door die geschriften te verspreiden die licht doen schijnen op de meest omstreden onderwerpen, door helder en duidelijk over Christus en het christelijk leven te spreken... De eerste christenen hebben overwonnen door hun ijver en ze hebben ons de weg gewezen: hun onvoorwaardelijke trouw aan Christus vermag méér dan de heidense omgeving om hen heen. «Ondergedompeld in de vijandige massa zochten zij niet in de afzondering het geneesmiddel tegen de besmetting en de waarborg tot overleven; zij wisten dat zij desem van God waren en hun stilzwijgend, maar daadkrachtig optreden wist uiteindelijk diezelfde massa te onderrichten. Bovenal wisten zij kalm en moedig in deze wereld te staan, de waarden van de wereld niet te verachten en de aardse werkelijkheden niet te minachten.»6

Als wij op momenten van onbegrip, van afwijzing of onverschilligheid... sterk en standvastig blijven in het persoonlijk apostolaat dat wij als christenen dienen te volbrengen, dan zal de Kerk vruchten verkrijgen op plaatsen waar wij het 't minst hadden verwacht. Het apostolaat is doeltreffender, wanneer het kruis duidelijker getoond wordt.

52.3 Noch de roddelpraat of laster en zelfs niet het marte­laarschap konden bewerken, dat de christenen zich in zichzelf terugtrokken en zich met gelatenheid van de andere medeburgers afzonderden of zich uit hun eigen maatschappelijk milieu verbannen voelden. Zelfs ten tijde van de hevigste vervolgingen was de christelijke aanwe­zigheid in de wereld levend en werkzaam. De christenen verdedigden hun recht om hun geloof consequent te beleven: de geleerden, zoals Justinus, door hun geschriften die vervuld waren van kennis en gezond verstand; de huismoeders zullen hetzelfde gedaan hebben in hun vriendschappelijke gesprekken en door hun levensvoorbeeld... Juist te midden van deze wervelwind van tegen­spoed vervulden de christenen met bijzondere ijver het nieuwe gebod van Jezus7: «het was uit liefde dat zij zich op weg begaven naar die heidense en verdorven wereld.»8 «Deze beoefening van de liefde is voor alles datgene dat ons in de ogen van velen een eigen stempel opdrukt. Ziet -zo zeggen ze- hoe zij elkaar liefhebben, terwijl zij elkaar haten. En hoe zij bereid zijn voor elkaar te sterven, terwijl de anderen juist veeleer klaar staan om elkaar te doden»9, zo heeft Tertullianus ons in een van zijn geschriften nagelaten.

De christenen reageerden niet met wrok tegenover degenen die hen op een of andere wijze mishandelden.10 En zoals onze eerste broeders in het geloof, zo moeten ook wij altijd trachten het kwade in een overdaad van het goede te verstikken.11

In zijn geloofsonderricht tijdens zijn kortstondig ponti­ficaat vermeldde Johannes Paulus i de voorbeeldige geschiedenis van de zeventien karmelietessen die tijdens de Franse Revolutie gemarteld werden en die door Pius x zalig werden verklaard. Naar het schijnt, werd tijdens het proces geëist dat zij «wegens fanatisme» ter dood werden veroordeeld. Een van hen vroeg aan de rechter: «wat betekent dat, fanatisme?», en deze antwoordde haar: «Jullie onnozel vasthouden aan de godsdienst.» Nadat het oordeel was uitgesproken en terwijl zij naar het schavot geleid werden, zongen zij religieuze lofliederen; op de plaats van de terechtstelling aangekomen, knielden zij één voor één voor de priorin om hun gelofte van gehoorzaamheid te hernieuwen. Daarna hieven zij het Veni Creator aan; het gezang werd steeds zwakker, naarmate de hoofden van de zusters onder de guillotine vielen. Als laatste bleef de priorin over, en haar laatste woorden luidden: «De liefde zal altijd overwinnen, de liefde vermag alles.»12 Zó is het altijd geweest.

Niettemin richtte de grootste liefde van de eerste chris­tenen zich op het versterken in het geloof van de zwakste broeders, van hen die zich kort tevoren hadden bekeerd en van allen die het meest hulpbehoevend waren. De ?Akten van de Martelaars? vermelden op bijna elke blad­zijde concrete details van deze zorg voor de trouw van de zwaksten. Laten wij dit ook steeds doen in ogenblikken van tegenspraak, laster, vervolging: degenen beschermen, 'instoppen', die dit vanwege leeftijd of bijzondere omstan­digheden het meest behoeven. Onze kracht en vreugde in die ogenblikken zullen anderen tot grote steun zijn.

Aan het einde van dit gebed richten wij ons tot Onze Lieve Vrouw met een gebed dat de eerste christenen13. dikwijls gebeden hebben: Sub tuum praesidium confugimus, Sancta Dei Genitrix... Onder uw beschutting en bescherming bidden wij smekend tot u, o heilige Moeder Gods. Versmaad ons gebed niet in onze nood, maar bevrijd ons van elk gevaar, glorievolle en gezegende Maagd.

-1. Vgl. A.G. Hamman, La vida cotidiana de los primeros cristianos, Palabra, 2e ed., Madrid 1986, bl. 108. -2. Vgl. Tertullianus, Sobre la idolatría, 20. -3. H. Justinus, Apologia, II,10. -4. Vgl. D. Ramos, El testimonio de los primeros cristianos, Rialp, Madrid 1969, bl. 32. -5. Mt 10,24. -6. J. Orlandis, La vocación cristiana del hombre de hoy, Rialp, 3e ed., Madrid 1973, bl. 48. -7. Vgl. Joh 13,34. -8. H. Jozefmaria Escrivá, Vrienden van God, 172. -9. Tertullianus, Apologeticum, 39. -10. Vgl. Didaché, I,1-2. -11. Vgl. Rom 12,21. -12. Vgl. Johannes Paulus i, Angelustoespraak 24-IX-1978. -13. A.G. Hamman, Oraciones de los primeros cristianos, Rialp, Madrid 1956, 107 en noot 60.