28 januari. Gedachtenis

14. H. THOMAS VAN AQUINO, KERKLERAAR

Hij werd geboren rond 1225 op het kasteel van Roccaseca, te Aquino, in de buurt van Montecassino (Italië). Hij studeerde aanvankelijk bij de Benedictijnse abdij aldaar, en vervolgens in Napels. Op twintigjarige leeftijd trad hij toe tot de Orde der Predikheren, ondanks fel verzet van zijn familieleden. Hij was leraar filosofie en theologie in Rome, Napels, Viterbo en vooral in Keulen en Parijs. Hij stelde de eerste synthese der theologie op, uitgaande van de filosofie van Aristoteles, van de theologie van de heilige Augustinus en van de heilige Schrift. Zijn grote vroomheid komt heel bijzonder tot uiting in zijn preken en in het Officie dat hij maakte voor het feest van Sacramentsdag. Vanaf zijn dood heeft het leergezag van de Kerk zijn leer tot de hare gemaakt «omdat deze meer dan welke andere overeenstemt met de geopenbaarde waarheden, het onderricht van de heilige vaders en de gezonde rede» (Johannes  xxiii). Zijn autoriteit inzake de leer is universeel erkend.

Hij stierf in de buurt van Terracina op 7 maart 1274, toen hij op weg was naar het Concilie van Lyon. Zijn feest wordt vandaag, 28 januari, gevierd, de dag waarop zijn lichaam werd overgebracht naar Toulouse, in 1639. Hij werd heilig verklaard en tot kerkleraar uitgeroepen in 1323.

-De weg naar God: vroomheid en leer. -Gezag van sint Thomas. De noodzaak tot vorming. -Leer en vroomheid.

14.1 Te midden van de kerkgemeenschap heeft de Heer hem doen spreken. Hij heeft hem vervuld met de geest van wijs­heid en verstand. Met een eregewaad heeft Hij hem bekleed.1

Al op heel jonge leeftijd vroeg de heilige Thomas herhaaldelijk aan zijn leermeester in Montecassino: 'Wie is God?', 'leg me eens uit wat God is'. En heel snel zag hij in, dat om God te kennen leermeesters noch boeken volstaan. Evenzeer is nodig, dat de ziel Hem waarachtig zoekt en zich met een zuiver, nederig hart en intens gebed aan Hem overgeeft. In Thomas zien we een hechte eenheid tussen leer en vroomheid. Hij begon nooit met schrijven of onderricht geven zonder zich eerst aan de Heilige Geest te hebben toevertrouwd. Toen hij aan zijn studie en verklaring van het sacrament van de eucharistie werkte, was hij gewoon naar de kapel te gaan en daar urenlang voor het Allerheiligste door te brengen.

Begiftigd met een wonderbaarlijk talent heeft sint Thomas de meest bewonderenswaardige theologische syn­these aller tijden tot stand gebracht. Zijn betrekkelijk korte leven was een diep en hartstochtelijk zoeken naar kennis van God, de mens en de wereld in het licht van de godde­lijke openbaring. De oude wijsheid van de heidense schrij­vers en van de kerkvaders verschafte hem elementen om een harmonieuze synthese van rede en geloof tot stand te brengen. Deze synthese is door het leergezag van de Kerk herhaaldelijk tot model gesteld van trouw aan de Kerk en aan de eisen van een gezond redeneringsvermogen.

Sint Thomas is een voorbeeld van nederigheid en oprechte intentie in het werk. Toen hij een keer in gebed was, hoorde hij de stem van de gekruisigde Jezus die tot hem sprak: «Gij hebt zeer juist over Mij geschreven, Thomas: welke beloning wilt ge voor uw werk hebben?» En hij antwoordde: «Heer, ik wil alleen maar U.»2 Ook op dat ogenblik openbaarden zich de wijsheid en de heiligheid van Thomas, en hij leert ons wat wij moeten vragen en wensen, boven al het andere.

Ondanks zijn geweldig talent en wijsheid was hij zich altijd bewust van de kleinheid van zijn werk tegenover de overweldigende grootheid van God. Toen hij op een dag met bijzondere ingetogenheid de heilige mis had gevierd, besloot hij niet verder te gaan met schrijven: hij liet zijn hoofdwerk, de 'Summa theologiae', onvoltooid. En op de indringende vragen van zijn medewerkers waarom hij zijn werk onderbroken had, antwoordde de heilige: «Na alles wat God zich verwaardigd heeft mij op de feestdag van sint Nicolaas te openbaren, komt mij alles wat ik in mijn leven heb geschreven, als waardeloos voor en daarom kan ik niet meer verder schrijven.»3 God is altijd 'méér' dan het machtigste verstand kan bedenken, méér dan het meest dorstige hart wenst.

De 'doctor angelicus' (engelachtige leraar, zoals hij genoemd wordt) leert ons hoe wij God moeten zoeken: met ons verstand, met diepgaande vorming, aangepast aan de eigen omstandigheden van ieder afzonderlijk, en door een leven van liefde en gebed.4

14.2 Het kerkelijk leergezag heeft sint Thomas veelvuldig aanbevolen als gids voor theologische studie en onderzoek. De Kerk heeft zijn leer tot de hare gemaakt, omdat deze het meest overeenstemt met de geopenbaarde waarheden, het onderricht van de kerkvaders en het gezonde verstand.5 Het Tweede Vaticaans Concilie beveelt aan dieper door te dringen in de geloofsgeheimen en hun samenhang te door­zien «met de heilige Thomas als leermeester.»6 De begin­selen van sint Thomas zijn vuurtorens die licht werpen op de voornaamste filosofische problemen en het geloof in onze tijd beter doen verstaan.7

Het feest van sint Thomas brengt ons vandaag tot de overweging van de noodzaak van een grondige vorming inzake de leer van ons geloof; deze is immers onmisbaar voor een volmaakt christelijk leven in elke omstandigheid. Alleen zó, door de hoofdpunten van de katholieke leer te overwegen en te bestuderen, zullen we ons christelijk leven verrijken en kunnen we beter weerstand bieden aan die golf van godsdienstige onwetendheid die op alle niveaus de wereld overstroomt. Als ons verstand doordrongen is van een goede leer, zijn wij niet overgeleverd aan alleen maar gemoeds- en gevoelstoestanden, die broos en wisselend zijn. Soms begint die vorming met het opnieuw doornemen van de katechismus van de christelijke leer en met regelmatige geestelijke lezing.

Gepaste, diepgaande vorming is onontbeerlijk in een tijd waarin verwarring en dwaalleerstukken zich vermenigvuldigen en de middelen waarmee die zich kunnen ver­spreiden overvloediger en machtiger zijn (lectuur, televisie, radio enz.). Het is nodig te zeggen 'ik geloof alles wat God heeft geopenbaard', maar dit geloof houdt in, dat men niet voorbij kan gaan aan het verwerven van een beter en die­per begrip van de geloofsgeheimen, naar gelang de eigen omstandigheden, want in het tegenovergestelde geval zouden we geen belang hechten aan datgene wat God ons in zijn eindeloze liefde heeft willen openbaren, opdat geloof, hoop en liefde zouden groeien. De heilige Theresia van Avila zei dat «wie God beter kent, komt gemakkelijker tot daden»8, verklaart de gebeurtenissen met een scherpere visie, heiligt zijn werk beter en vindt zin voor het lijden dat ieder leven met zich meebrengt. «Ik weet niet hoe vaak men mij heeft gezegd -schrijft een auteur uit onze dagen- dat een oude man uit Ierland die alleen maar de rozenkrans kan bidden, heiliger kan zijn dan ik met al mijn studies. Het is best mogelijk dat dit zo is; en omwille van hem hoop ik ook, dat het zo is. Maar toch, als de enige reden voor zulk een bewering is, dat hij minder van theologie weet dan ik, dan word ik niet overtuigd door zo'n reden; noch ik noch hij. Hij zal niet overtuigd worden, omdat alle oudere mensen in Ierland die ik heb gekend en die een grote devotie koesteren tot de rozenkrans en het Allerheiligste (en velen van mijn voorvaderen waren dat), vol verlangen waren om hun geloof beter te kennen. Ik zou niet overtuigd worden, omdat een onwetend mens weliswaar zeker deugdzaam kan zijn, maar het evenzeer duidelijk is, dat onwetendheid geen deugd is. Er zijn martelaren geweest die niet in staat zouden zijn geweest de leer van de Kerk correct uit te dragen, maar wier martelaarschap het hoogste bewijs van hun liefde was. Niettemin zou hun liefde nog groter zijn geweest, indien zij God méér hadden gekend.»9 Wij zullen Jezus méér kunnen liefhebben, als wij ons erop toeleggen Hem en zijn leer, overgeleverd door de Kerk, te kennen. Daarom is het vandaag, op de feestdag van deze heilige kerkleraar, gepast ons af te vragen of wij er werkelijk belang in stellen de middelen tot vorming die we tot onze beschikking hebben te benutten en of wij de urgentie beseffen van een goede vorming in de leer, die weerstand biedt aan die enorme golf van onwetendheid en dwaling die zich over zoveel weerloze gelovigen uitstort.

14.3 Wanneer wij het leven en het werk van de heilige Thomas beschouwen, dan bemerken we hoe vroomheid doctrine vereist; vorming brengt ons derhalve tot een diepe vroomheid, die zich bijna altijd op eenvoudige wijze uit. In het oorspronkelijke manuscript van de 'Summa contra Gentiles' treft men bij voorbeeld overal in de marge de woorden van het 'Ave Maria' aan, als schietgebedjes die de heilige hielpen het hart brandend te houden. En als hij zijn pen wilde proberen, deed hij dat door deze en andere schietgebeden op te schrijven.10 Al zijn geschriften en mon­deling onderricht leiden tot grotere liefde voor God, met meer diepgang, met grotere tederheid. Van hem is de vol­gende uitspraak: precies zoals iemand die een boek bezit waarin heel de wetenschap vervat is, alleen maar dat boek zou trachten te kennen, zo moeten wij alleen maar Christus zoeken, want in Hem liggen, zoals sint Paulus zegt, alle schatten van wijsheid en kennis verborgen.11 Heel de leer die wij bestuderen moet ons brengen tot grotere liefde voor Jezus, tot het verlangen Hem met meer inzet en vreugde te dienen.

«De vroomheid van kinderen en de leer van de theologen» prentte de H. Jozefmaria Escrivá voortdurend in, want het krachtige geloof, gebaseerd op de hechte begin­selen van de leer, openbaart zich vaak in een leven van geestelijk kind-zijn, waarin wij ons klein voelen tegenover God en wij Hem liefde durven betonen door heel nietige zaken, die Hij zegent en met een glimlach aanvaardt, zoals een vader dat doet met zijn zoon. Liefde -zo leerde sint Thomas- leidt tot de kennis van de waarheid12, en alle kennis is gericht op de liefde als haar uiteindelijke doel.13 Kennis van God moet leiden tot het veelvuldig stellen van daden van liefde, tot een krachtige gesteldheid van minza­me, onbevreesde omgang met Hem. Terwijl de geest let op de bescheiden plicht van elk moment, is het hart gericht op God en ontvangt het de zachte impuls van de genade, die hem doet neigen tot de Vader, in de Zoon en door de Heilige Geest.

Een diepere vorming in de leer leidt tot een betere omgang met de allerheiligste Mensheid van de Heer, tot de Maagd Maria, de Moeder van God en onze Moeder, tot sint Jozef, «onze vader en heer», tot de engelbewaarders, tot de zielen in het vagevuur... Laten wij vandaag onder­zoeken hoe het gesteld is met onze inzet om deze soliede vorming te verwerven en hoe wij deze om ons heen verbrei­den -op natuurlijke wijze, zoals iemand die een schat uitdeelt-, in ons eigen gezin, onder vrienden... en telkens wanneer wij daartoe de geringste gelegenheid hebben.

-1. Introïtus, Sir 15,5. -2. Vgl. Fontes vitae Sancti Thomae, bl. 108. -3. Bartolomé de Capua, in het Proceso napolitano de canonización, 79; Fontes vitae Sancti Thomae, bl. 3777. -4. Vgl. Johannes Paulus ii, Toespraak aan de pauselijke universiteit van sint Thomas van Aquino, 17-XI-1979. -5. Vgl. Johannes xxiii, Toespraak 28-IX-1960. -6. Vaticanum ii, Decr. Optatam totius, 16. -7. Vgl. Paulus vi, Apost. brief Lumen Ecclesiae, 20-XI-1974, 29. -8. H. Theresia van Avila, De kloosterstichtingen, 3,5. -9. F.J. Sheed, Theology for Beginners. -10. Vgl. H. Thomas van Aquino, Summa contra Gentiles, vol. 13, Pref. bl. VIII b. -11. Vgl. Idem, Commentaar op de Brief aan de Thessalonicensen, 2,3,1. -12. Vgl. Idem, Commentaar op het Johannesevangelie, 5,6. -13. Vgl. ibidem, 15,2.