Meditaties over de Heilige Eucharistie (2)

43. SUBSTANTIËLE TEGENWOORDIGHEID VAN CHRISTUS IN DE EUCHARISTIE

-De 'transsubstantiatie'. -Het tabernakel: werkelijke tegenwoor­digheid van Christus. -Vertrouwen en eerbied jegens de Jezus in het Sacrament.

43.1 Visus, tactus, gustus in te fallitur... Zien, smaken en voelen falen hier bij U, veilig brengt hier enkel het horen tot geloof; ik geloof in al wat Gods Zoon heeft gezegd; niets is meer waarachtig dan dit woord van waarheid.1

Wanneer het gezichtsvermogen, de smaak of het gevoel over de -waarachtige, werkelijke en substantiële- tegen­woordigheid van Christus in de eucharistie oordelen, dan falen zij volkomen: zij zien de uiterlijke verschijningsvor­men, de bijkomstigheden; zij nemen de kleur van brood of wijn, de geur, de vorm, de hoeveelheid waar, maar zij kun­nen geen gevolgtrekking maken ten aanzien van de daar aanwezige werkelijkheid, want hun ontbreekt het gege­ven van het geloof, dat hen uitsluitend bereikt door de woorden, waarmee ons de goddelijke openbaring is overge­leverd: veilig brengt hier enkel het horen tot geloof. Wan­neer wij dan ook met de ogen van de ziel dit onuitsprekelijke mysterie beschouwen, dan moeten we dat doen «met nederige eerbied, door niet de menselijke rede te volgen -die moet zwijgen!-, maar door ons krachtig aan te sluiten bij de goddelijke openbaring»2, die ons deze waarachtige en geheimvolle werkelijkheid doet kennen.

De Kerk leert ons, dat Christus werkelijk tegenwoordig komt in de heilige eucharistie «door de verandering van heel de substantie van het brood in zijn lichaam en de verandering van heel de substantie van de wijn in zijn bloed; alleen de eigenschappen van brood en wijn, die wij met onze zintuigen waarnemen, blijven intact. Deze geheimvolle verandering wordt door de heilige Kerk passend en treffend 'transsubstantiatie' genoemd.»3 En dezelfde Kerk waarschuwt ons, dat elke uitleg die men wil geven tot een beter begrip van dit onuitsprekelijke geheim «veilig dient te stellen dat het brood en de wijn, in de natuur der dingen zelf en onafhankelijk van onze geest, bij de consecratie ophouden te bestaan, zodat na de conse­cratie het aanbiddelijke lichaam en bloed van Christus waarlijk vóór ons tegenwoordig zijn, in de sacramentele gedaanten van brood en wijn.»4

«Vanuit de natuur der dingen zelf», «onafhankelijk van mijn geest»... Na de consecratie is Jezus tegenwoordig, op het altaar en in het tabernakel, waarin de geconsacreerde gedaanten worden bewaard, ook al zou ik, uit blindheid, niet de minste geloofsdaad stellen of door de verstoktheid van mijn hart, geen enkele vorm van liefde betuigen. Niet «mijn ijver» stelt Hem tegenwoordig; Híj zelf is er.

Toen in de vierde eeuw de heilige Cyrillus van Jeruzalem deze buitengewone waarheid wilde uitleggen aan de pas bekeerde christenen, bediende hij zich bij wijze van voorbeeld van het wonder dat de Heer verrichtte tijdens de bruiloft van Kana in Galilea, waar Hij water in wijn veran­derde.5 De heilige Cyrillus vraagt zich af: als Hij zulk een wonder verrichtte door het water in wijn te veranderen «zouden wij dan denken dat het weinig gevoeglijk is te geloven, dat Hij de wijn in zijn Bloed heeft veranderd? Als Hij op een bruiloft zulk een geweldig wonder heeft verricht, mogen wij dan niet met des te meer redenen aannemen, dat Hij de kinderen van het huwelijksbed zijn Lichaam en Bloed heeft gegeven om hen te voeden? [...]. Beschouw daarom het brood en de wijn niet als simpele, gewone elementen..., en ook al wekken uw zintuigen een tegen­overgestelde indruk, het geloof zal u de zekerheid geven van wat het in werkelijkheid is»6; deze werkelijkheid is Christus zelf, die zich weerloos aan ons overlevert. De zintuigen vergissen zich volledig, maar het geloof geeft ons de grootst mogelijke zekerheid.

43.2 Bij het wonder van Kana werd de kleur van het water veranderd in de kleur van wijn; de smaak van het water veranderde eveneens en werd omgevormd tot de smaak van wijn, van goede wijn; de natuurlijke eigenschappen van het water veranderden... Alles veranderde in dat water dat de dienaren bij Jezus brachten. Niet alleen het uiter­lijk, de bijkomstigheden, maar heel het wezen van het water, zijn substantie: het water werd in wijn veran­derd op het woord van de Heer. Allen proefden van die uitste­kende wijn, die enkele ogenblikken tevoren nog gewoon water was.

In de heilige eucharistie verandert Jezus, door middel van de woorden van de priester, niet -zoals in Kana- de bijkomstigheden van brood en wijn (de kleur, smaak, vorm, hoeveelheid), maar alleen de substantie, het eigenlijke wezen van brood en wijn, die ophouden brood en wijn te zijn en op wonderbare en bovennatuurlijke wijze worden veranderd in het Lichaam en Bloed van Christus. De uiterlijke gedaante van brood blijft bestaan, maar er is geen brood meer; de gedaanten van wijn blijven gehandhaafd, maar er is niets meer van wijn. De substantie is veranderd, datgene wat het voordien in zichzelf was, datgene waardoor iets zodanig is voor de ogen van de Schepper. God, die kan scheppen en vernietigen, kan ook iets veranderen in iets anders; Hij heeft gewild, dat in de heilige eucharistie deze wonderbare verandering van brood en wijn in het Lichaam en Bloed van Christus alleen door middel van het geloof kan worden waargenomen.

Bij het wonder van de brood- en visvermenigvuldiging7, werden de substantie en de bijkomstigheden helemaal niet gewijzigd: er was brood en vis in het begin, en dit voedsel werd genuttigd door die vijfduizend mensen, totdat ze verzadigd waren. In Kana veranderde de Heer een hoeveelheid water, zonder die te vermenigvuldigen, in een zelfde hoeveelheid wijn: op die afgelegen plek waarheen die menigten Hem gevolgd waren, vermeerderde Jezus de hoeveelheid, zonder die in iets anders te wijzi­gen. In het allerheiligst Sacrament verandert Jezus, door middel van de priester, de substantie zelf, waarbij de bijkomstigheden, de uiterlijke gedaanten blijven bestaan.

Christus' komst in het Sacrament des altaars is geen beweging ter plaatse, zoals wanneer iemand van de ene naar de andere plek gaat. Hij komt tegenwoordig door die wonderbaarlijke 'verandering' van brood en wijn in zijn Lichaam en Bloed. Quod non capis,  quod non vides, ani­mosa firmat fides... Wat gij niet begrijpt of zien kunt, wordt in diep geloof beleden, buiten de orde der natuur...8

Christus is in de heilige eucharistie tegenwoordig met zijn Lichaam, zijn Bloed, zijn ziel en zijn godheid. Het is dezelfde Jezus die in Betlehem werd geboren, die in de armen van Jozef en Maria naar Egypte moest vluchten, die in Nazaret opgroeide, waar Hij hard gewerkt heeft, die gestorven en op de derde dag verrezen is; dezelfde Jezus, die nu in heerlijkheid zit aan de rechterhand van God de Vader. Dezelfde! Maar het is begrijpelijk dat Hij niet op dezelfde wijze tegenwoordig kan zijn, ook al is zijn aanwe­zigheid dezelfde. «Ten aanzien van Christus -schrijft de heilige Thomas van Aquino- is zijn natuurlijke wezen niet hetzelfde als zijn sacramentele wezen.»9 Maar zijn tegen­woordigheid in het tabernakel is niet minder werkelijk dan die in de hemel: «Christus is geheel en al tegenwoordig in zijn fysieke, ook lichamelijke werkelijkheid, hoewel niet op dezelfde wijze als een lichaam zich op een plaats bevindt.»10 We kunnen verder weinig meer zeggen over deze wonderbare tegenwoordigheid.

Wanneer wij Hem gaan opzoeken, kunnen we in de strikte zin van het woord zeggen: ik sta vóór Jezus, ik sta vóór God. Zoals die mensen konden zeggen die, vervuld van geloof, Hem op de wegen van Palestina tegenkwamen. Wij mogen zeggen: «Heer, ik zie naar het tabernakel, en het zien, voelen, smaken falen..., maar mijn geloof dringt door het kleed dat het kleine tabernakel bedekt heen en ontdekt U daar, werkelijk tegenwoordig, wachtend op een daad van geloof, van liefde, van dank..., zoals Gij die verwachtte van degenen over wie Gij uw macht en uw medelijden uitgoot. Heer, ik geloof, ik hoop, ik bemin».

43.3 Zien, smaken en voelen falen hier bij U... In de heili­ge eucharistie nemen onze zintuigen de meest reële tegenwoordigheid die er rondom ons bestaat inderdaad niet waar. Dat komt, omdat het hier gaat om de tegenwoordigheid van een verheerlijkt en goddelijk Lichaam: het is bijgevolg een goddelijke tegenwoordigheid, «een goddelijke bestaanswijze», die wezenlijk verschilt van de wijzen van bestaan en tegenwoordigheid van lichamen die aan tijd en ruimte onderworpen zijn.

Met de heilige eucharistie zijn de wijzen van Jezus' tegenwoordigheid onder ons niet uitgeput. Hij heeft ons aangekondigd: Ik ben met u alle dagen tot aan de volein­ding der wereld.11 En Hij is dat op velerlei manieren. De Kerk brengt ons in herinnering, dat Hij tegenwoordig is in de meest behoeftigen, van ons gezin en van hen die wij niet kennen; Hij is aanwezig, wanneer wij in zijn naam samen­komen.12 Op bijzondere wijze is Hij aanwezig in Gods Woord...13 Al deze wijzen van aanwezigheid zijn werkelijk, maar in de heilige eucharistie is God bij uitstek onder ons tegenwoordig, vanwege het feit dat Christus in dit Sacra­ment in eigen Persoon tegenwoordig is, op waarachtige, werkelijke en substantiële wijze. Deze tegenwoordigheid -zo leert Paulus vi- «wordt werkelijk genoemd, niet ter uitsluiting, als zouden de andere vormen minder werke­lijk zijn, maar bij uitstek, omdat deze tegenwoordigheid substantieel is, omdat hierdoor Christus, God en Mens, daadwerkelijk geheel en volledig tegenwoordig komt.»14

Laten wij vandaag overdenken hoe wij ons dienen te gedragen in zijn tegenwoordigheid, met welk vertrouwen en eerbied. Laten we overwegen of ons geloof zich verdiept, wanneer wij vóór het tabernakel staan; of overheerst toch de duisternis van de zintuigen die als verblind blijven in aanwezigheid van deze goddelijke werkelijkheid? Hoe dikwijls hebben we niet tot Jezus gezegd: «Ik geloof vast, Heer, dat Gij hier zijt, dat Gij me ziet, dat Gij me hoort; ik aanbid U in diepe eerbied...»

De wonderen van de bruiloft te Kana en van de brood- en visvermenigvuldiging, die we eerder hebben overwogen, kunnen ons eveneens helpen om groter voordeel te trekken tot een beter begrip van dit wonder van godde­lijke liefde. In beide wonderen verlangt Jezus de mede­werking van anderen. De leerlingen zullen het voedsel uitdelen aan de menigte en allen zullen verzadigd worden. In Kana zal Hij tot de dienaren zeggen: doet die kruiken vol water; en zij vulden die tot bovenaan toe, tot er niet méér in kon. Als zij onwillig waren geweest en er minder water in gedaan hadden, zou de hoeveelheid wijn ook minder zijn geweest. Iets dergelijks geschiedt ook in de heilige communie. Ofschoon de genade altijd oneindig groot en de eer onverdiend is, vraagt Jezus ook onze medewerking, Hij nodigt ons uit met onze eigen godsvrucht de ontvangen genade te beantwoorden; Hij beloont ons in die mate waarin Hij in ons hart die juiste gesteldheid aantreft, waar Hij ons om vraagt. Een steeds groter verlangen, de zuiverheid van ons hart, geestelijke commu­nies, de eucharistische tegenwoordigheid gedurende de dag en heel bijzonder als we in de buurt van een taberna­kel komen..., dat alles zal ons in staat stellen ons te vervullen van méér genade, méér liefde, wanneer Jezus in ons hart komt.

-1. Hymne Adoro te devote [Ned. vert. vgl. Laus Deo]. -2. Paulus vi, Enc. Mysterium fidei, 3-IX-1965. -3. Idem, Credo van het Volk van God, 30-VI-1968, 25. -4. Ibidem. -5. Vgl. H. Cyrillus van Jeruzalem, Catechesis Mystagogicas, IV, 2. -6. Ibidem, IV, 2 en 5. -7. Vgl. Joh 6,1 vv. -8. Sequentie Lauda, Sion, Salvatorem [Ned. vert. Laus Deo]-9. H. Thomas van Aquino, Summa Theologiae, III q76 a6. -10. Paulus vi, Enc. Mysterium fidei, cit. -11. Mt 28,20. -12. Vgl. Vaticanum ii, Const. Sacrosanctum Concilium, 7. -14. Paulus vi, Enc. Mysterium fidei, cit.