Tiende week door het jaar. Vrijdag

26. Zuiverheid van hart

-Het negende gebod en de zuiverheid van het hart. -Het hart bewaken, en trouw zijn in overeenstemming met de eigen roeping en levensstaat. -Onze ogen en gevoelens onder controle houden.

26.1 Bij veel gelegenheden wees de Heer erop, dat de bron van het menselijk handelen in het hart ligt, in het innerlijk van de mens, in het diepst van zijn geest. Dit innerlijk leven moet zuiver en rein gehouden worden, niet besmet door ongecontroleerde gevoelens, jaloezie of wrok. Al het goede dat iemand doet, heeft zijn oorsprong in het hart. Daar kan, met Gods genade, oprechte vroomheid in de omgang met God groeien, evenals zuivere liefde, begrip en hartelijkheid met betrekking tot onze naasten. Zuiverheid van hart bevordert onze capaciteit tot liefhebben, terwijl verburgerlijking, zelfzucht en geestelijke blindheid het resultaat zijn van een bezoedeld innerlijk leven. Want uit het hart komen boze gedachten voort, moord, echtbreuk, ontucht, diefstal, valse getuigenis en godslastering.1 En we worden gewaarschuwd in het boek van de Spreuken: Bewaar uw hart, meer dan alles wat gij moet behoeden, want daar ontspringt de bron van het leven.2 Het hart is het symbool van het meest innerlijke van de menselijke persoon.

In het evangelie van vandaag lezen wij: Gij hebt gehoord, dat er gezegd is: Gij zult geen echtbreuk plegen. Maar Ik zeg u: Al wie naar een vrouw kijkt om haar te begeren, heeft in zijn hart al echtbreuk met haar gepleegd.3 Hier legt Jezus uit wat het wezenlijke is van het negende gebod, waarin innerlijke daden (gedachten, verlangens en verbeelding) verboden worden die tegen de deugd van de kuisheid ingaan. Elke ongeordende genegenheid, hoe zuiver en belangeloos die ook mag lijken, gaat tegen dit gebod in, als ze niet overeenstemt met de wil van God in onze concrete persoonlijke omstandigheden.

Om dit gebod op een fijngevoelige manier na te leven -en dat is nodig, als we willen leren liefhebben- is in de eerste plaats een hechte vriendschap met God noodzakelijk, zodat zijn liefde ons hart kan vervullen. Daarnaast moeten we alles vermijden wat innerlijke bekoringen tegen de heilige zuiverheid kan oproepen. Dit kan gebeuren als wij niet voorzichtig genoeg zijn in het bewaken van onze zintuigen, als we onze verbeelding de vrije loop laten en dromen en fantasiebeelden laten opkomen die ons afleiden van de werkelijkheid en van onze plichten; deze kunnen ook opkomen als we compensaties zoeken voor een gevoelige aard, of door ijdelheid, of als we blijven verwijlen bij nutteloze herinneringen aan het verleden. Als we deze innerlijke bekoringen niet aanstonds tot zwijgen brengen, zodra we hun aanwezigheid bespeuren, als we de beschikbare middelen niet gebruiken om ons ervan te bevrijden (op de eerste plaats, het nederige en vertrouwvolle gebed), scheppen we een verwarde innerlijke gesteldheid en beantwoorden we niet aan Gods genade. Men went eraan om niet edelmoedig ten opzichte van God te zijn.

Als we spelen met bekoringen en steeds balanceren op de grens van instemmen en afwijzen, dan kan dit gebrek aan innerlijke versterving tot echte inwendige zonden tegen de deugd van kuisheid leiden. Met zo'n houding is het moeilijk, om niet te zeggen onmogelijk, om echte geestelijke vooruitgang te boeken. Aan de andere kant, als iemand vastbesloten is om, met de hulp van Gods genade, een zuiver leven te leiden, en als hij een begane misstap meteen herstelt, dan zal de heilige Geest, de zoete gast van de ziel, steeds meer genade geven. Dan krijgt de vreugde, een van de vruchten van de heilige Geest, diepere wortels in de ziel van degene die de heilige Geest boven alles stelt, en dwaze compensaties verwerpt die een droevig en bitter litteken op de ziel achterlaten.

26.2 In het negende gebod vraagt de Heer niet alleen van ons dat we onkuise gedachten en verlangens vermijden, maar ook dat we ons hart behoeden en beschermen tegen datgene wat ware liefde onmogelijk maakt. Onze ziel zuiver houden houdt in, dat we de controle over onze eigen intimiteit en gevoelens behouden, dat we ervoor waken te kwistig tederheid te betonen, waar en wanneer we dat niet moeten doen; het betekent, volledig en op elk moment de consequenties van onze roeping en levensstaat aanvaarden.4

Zij die tot het huwelijk geroepen zijn, moeten hun hart bewaken en het alleen geven aan hun eigen echtgenoot, evenzeer aan het begin van hun huwelijksleven als aan het einde. Om hiertoe in staat te zijn moeten ze steeds hun hart controleren, en geen concessies doen als de trouw op het spel staat. Gehuwden «mogen niet vergeten, dat het geheim van het huwelijksgeluk gelegen is in alledaagse dingen, niet in dagdromen(...) Ik laat geen gelegenheid voorbij gaan, om aan de mensen die God geroepen heeft om een gezin te stichten, te zeggen dat ze moeten proberen elkaar altijd met dezelfde blijde liefde tegemoet te treden, als toen ze verloofd waren. Wat een armzalige opvatting van het huwelijk -dat een sacrament, een ideaal en een roeping is- hebben mensen die denken, dat de liefde verdwenen is als de zorgen en de moeilijkheden beginnen, die het leven nu eenmaal altijd met zich meebrengt.»5

Degenen van wie God heel het hart gevraagd heeft, zonder het met iemand anders te delen, hebben nog verhevener redenen om hun ziel zuiver en vrij van bindingen te houden. Hoe afschuwelijk misleidend is het, als men zijn hart verstrikt laat raken in kleine bindingen die -zoals de doornen het zaad dat door de zaaier was uitgezaaid, verstikten- de oneindige liefde van God, waartoe wij van alle eeuwigheid af geroepen zijn, zouden verstikken. «Denkt ge», vraagt de heilige Hiëronymus, «dat ge de top van de deugdzaamheid bereikt hebt, omdat ge een klein deel van het geheel geofferd hebt? God wil uzelf, als een levende en Hem welgevallige offergave.»6 De Heer geeft altijd zijn genade om het hart intact te houden, het voor Hem te bewaren, en, door Hem, voor alle zielen; om het hart vrij van de draden en ketenen te houden, en zo de hoogten te kunnen bereiken waartoe het geroepen is. Er is moed nodig om een verkeerde binding af te kappen, of een onjuist gerichte genegenheid te herstellen.

Om ons hart te bewaken dienen we in de eerste plaats onze liefde te verzorgen, want als het ons ontbreekt aan menselijke liefde en we lauw zijn in onze liefde tot God, dan kunnen gemakkelijk ongeordende verlangens in onze ziel binnendringen. Het hart is immers gemaakt om te beminnen, en het zal niet tevreden zijn met wat verdroogd en weerzinwekkend is.

Laten we in ons gebed nagaan, welke zorg we besteden aan die momenten van ons leefplan die in het bijzonder aan de Heer gewijd zijn: de heilige communie, het bezoeken van het heilig sacrament, de tijd van gebed, de tegenwoordigheid van God, overdag en vóór het naar bed gaan. Laten we bezien, of we een echt persoonlijke relatie met Jezus hebben, zoals die tussen vrienden bestaat. Laten we vastberaden routine en middelmatigheid in deze vriendschap vermijden. Laten we onze gevoelens in overeenstemming brengen met de wil van God, door aanstonds elke gedachte af te wijzen die onze verhouding met God zou kunnen verstoren.

26.3 Het bewaken van ons hart begint vaak met het bewaken van onze ogen. Het gezond verstand en de zin voor het bovennatuurlijke zijn als filters, die voor onze ogen worden gezet om ons in staat te stellen, onze blik niet op iets te richten waar we niet naar mogen kijken. We zouden dit moeten doen op een heel natuurlijke en eenvoudige wijze, zonder iets raars of vreemds, maar we moeten dit wel krachtig doen, op straat net zo goed als op het werk en in onze sociale contacten.

Wanneer wij anderen willen leren kennen en beminnen, zullen we met hen moeten omgaan. Maar om ons hart ervoor te behoeden dat het gehecht raakt aan mensen, met wie dit gemakkelijk kan gebeuren, maar met wie God niet wil dat dit gebeurt, zal het soms nodig en verstandig zijn een gepaste afstand te bewaren: een morele, affectieve en geestelijke afstand. Dit betekent, dat we ons moeten hoeden voor onverantwoordelijke gesprekken, dat we niet met hen onnodig over onze zorgen en verdriet moeten spreken. Soms vereist de voorzichtigheid zelfs het bewaren van lichamelijke afstand. Als we een rechtschapen geweten hebben, dan zal een aandachtig en oprecht onderzoek ons in staat stellen een minder zuivere bedoeling te ontdekken in een bepaalde relatie of in sommige ontboezemingen: het verschil tussen datgene dat we lijken te zoeken en dat wat we werkelijk zoeken.

Om te voorkomen dat onze gevoelens van genegenheid al te zeer overlopen, hoeven we ze niet te onderdrukken -hetgeen trouwens onmogelijk is, ja zelfs onmenselijk-, maar moeten we ze wel leiden en onder controle houden in overeenstemming met Gods wil. Ons hart moet sterker gemaakt worden door een zuivere liefde, die het zal beschermen tegen gevoelens die God niet welgevallig zijn.

Het hart bewaken is verbonden met de beheersing van ons geheugen, met het vermijden van fantasiebeelden en inwendige gesprekken die een verkeerde gehechtheid zouden kunnen doen ontstaan, ons hart op een zijspoor zouden kunnen zetten. Het vluchten in een overactieve verbeelding en het openen van de deur voor dwaze dromen, verhinderen ons om open te staan voor de alledaagse werkelijkheid. Als we aan dit soort bekoringen zo nu en dan toegeven -en dat kan gemakkelijker gebeuren op momenten dat we moe of innerlijk dor zijn, als een manier om compensatie te zoeken voor de kleine fouten en mislukkingen in het normale leven- dan ontstaat er een gebrek aan eenheid van leven. Parallel bestaan er dan een innerlijke wereld waar onze ijdelheid altijd aan top staat, en een andere, harde, realistische wereld, waar we juist onze persoonlijke heiliging moeten bereiken, door het goede te doen dat God van ieder van ons, man of vrouw, verwacht.

Zij die ongelukkig zijn met hun situatie, en die geneigd zijn te vluchten in die onwerkelijke en denkbeeldige innerlijke wereld, zullen het erg moeilijk vinden edelmoedig en realistisch onder ogen te zien, wat ze op elk gegeven moment moeten doen als ze in deugdzaamheid willen groeien. Hoe kan men in een droomwereld leven en tegelijkertijd nog zijn plicht doen? Hoe kunnen we strijden tegen een bepaalde tekortkoming, als we in plaats van die nederig en hoopvol onder ogen te zien, ons terugtrekken in onze verbeelding en ze daar overwinnen? Hoe kunnen we vreugdevol staan tegenover opoffering, als we gewend zijn ons te verbergen in een fantasiewereld van geluk, dat op zinsbegoocheling berust? Ons hart kan zelfs gehecht -gebonden-zijn aan personen uit een film of een roman, of zelfs uit het echte leven, mensen met wie we geen echt contact hebben. Een hart dat zo gebonden is, en misschien wel bezoedeld, kan de weg naar God niet vinden.

Vandaag kunnen we onszelf onderzoeken en zien, waarmee ons hart overdag bezig is: aan wie denken we? Wie neemt de belangrijkste plaats in onze gedachten in? Laten we Maria vragen, dat Jezus het echte middelpunt in ons leven mag zijn; en verder, die zuivere en edele liefde, bereid tot opoffering, waarvan Hij wenst dat ieder van ons, man en vrouw, deze beleeft, overeenkomstig onze eigen roeping.

«Mag ik je een raad geven die je dagelijks in praktijk kunt brengen? Als je de lagere neigingen van je hart voelt, bid dan langzaam tot de Onbevlekte Maagd: Zie medelijdend op mij neer, Moeder, laat me niet in de steek! - En geef die raad ook aan anderen!»7

-1. Mt 15,19. -2. Spr 4,23. -3. Mt 5,27-32 -4. Vgl. J.L. Soria, De kuisheid beminnen en beleven, De Boog, 1978. -5. Gesprekken met Mgr. Escrivá, 91. -6. H. Hiëronymus, Brief 118, 5. -7. H. Jozefmaria Escrivá, De Voor, 849.